ภาษาศาสตร์ (Linguistics) คือ การศึกษาภาษามนุษย์ภาษาใดก็ได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นภาษาอังกฤษ โดยศึกษาระบบเสียง ระบบคำ ระบบประโยค ระบบความหมาย นักภาษาศาสตร์อาจจะรู้เพียงภาษาเดียวก็ได้ เช่น ภาษาแม่ของตนเอง ส่วนผู้ที่รู้หลายภาษา (ซึ่งอาจจะเป็นหรือไม่เป็นนักภาษาศาสตร์) จะเรียกเป็นภาษาอังกฤษว่า “polyglot” แต่ถ้าเป็นคนที่สื่อสารได้มากกว่า 10 ภาษา จะเรียกว่า “hyperpolyglot”
ภาษาศาสตร์ประยุกต์ (Applied Linguistics) คือการนำความรู้ทฤษฎีทางภาษาศาสตร์เป็นเครื่องมือในการแก้ปัญหาที่เกี่ยวกับการใช้ภาษาของมนุษย์ในสถานการณ์จริง เช่น การเรียนการสอนภาษาต่างประเทศ การแปลและการล่าม นโยบายภาษา สภาวะการใช้ภาษาแบบทวิภาษา (bilingualism) และพหุภาษา (multilingualism) การวิเคราะห์ข้อความหรือวาทกรรมการใช้ภาษาในบริบทต่าง ๆ เช่น ทางการเมือง
ภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์ (Critical Applied Linguistics) พิจารณาประเด็นทางสังคมนอกเหนือไปจากเรื่องตัวภาษา อาทิ อำนาจที่แฝงมากับการใช้ภาษานั้น เช่นในกรณีภาษาอังกฤษ สำเนียงภาษาอังกฤษมาตรฐานเมื่อเปรียบเทียบกับสำเนียงที่ “แปร่ง” เป็นต่างด้าว อุดมการณ์ทางภาษา ความเหลื่อมล้ำเนื่องจากการใช้หรือไม่ใช้ภาษา และความยุติธรรมทางสังคม
ภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์ (Critical Applied Linguistics) สะท้อนพฤติกรรมการใช้ภาษาของมนุษย์ถ่ายทอดอุดมการณ์ ความเชื่อ ทัศนคติอย่างใดอย่างหนึ่งเสมอ ตัวอย่างที่ใกล้ตัวคือ การใช้สรรพนามแทนตัวผู้พูดและผู้ฟังในภาษาไทย การใช้ราชาศัพท์ จะแสดงถึงความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างผู้พูดและผู้ฟัง เช่น ผู้บริหารระดับกลางรับคำสั่งจากประธานบริษัท ก็อาจจะพูดกับลูกน้องผู้รับผิดชอบโครงการว่า “ท่านประธานสั่งมาว่าให้คุณยุติการดำเนินโครงการนี้” สรรพนาม “ท่าน” กับ “คุณ” แสดงความเป็นทางการและแสดงสถานะของประธานบริษัทที่สูงกว่า จึงสามารถออกคำสั่งดังกล่าวได้ หรือกรณีของราชาศัพท์ เช่น “ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบบังคมทูลใต้ฝ่าละอองพระบาทว่า โครงการนี้ได้ดำเนินการเสร็จสิ้นแล้ว” ในกรณีนี้ “ข้าพระพุทธเจ้า” และ “กราบบังคมทูลใต้ฝ่าละอองพระบาท” แสดงถึงสถานะของผู้ฟัง คือ พระบรมวงศานุวงศ์ ที่อยู่เหนือสถานะของผู้พูดที่เป็นบุคคลธรรมดา
ภาษาของนักการเมืองเมื่อใช้ในการหาเสียงหรือให้สัมภาษณ์กับนักข่าวก็เป็นที่สนใจของนักภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์เช่นกัน เช่น ข้อความหาเสียงที่กล่าวว่า “เราจะขจัดความยากจนให้หมดสิ้นภายใน 6 ปี” เมื่อพิจารณาจะเห็นว่า ปัญหาความยากจนเป็นปัญหาโครงสร้างเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม ระยะเวลาเพียง 6 ปีไม่เพียงพอในการแก้ปัญหาความยากจน คำว่า “ขจัด” ความหมายตามพจนานุกรมคือ ทำให้หมดสิ้นไป เช่น ขจัดความสกปรก แต่ความยากจนนั้นยากมากหรือเป็นไปไม่ได้ที่จะทำให้หมดสิ้นไป อาจจะทำให้ “น้อยลง” ได้แต่ “ขจัด” ไม่ได้ จึงอาจกล่าวได้ว่าข้อความขจัดความยากจนข้างต้น เป็นวาทกรรมทางการเมือง ใช้ภาษาเพื่อสร้างความหวัง ทำให้ปัญหาความยากจนดูไม่ซับซ้อน (ซึ่งขัดกับความเป็นจริง) การศึกษารูปแบบการใช้ภาษาลักษณะนี้ เรียกว่า วาทกรรมวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ (Critical Discourse Analysis) ซึ่งเกี่ยวพันกับภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์
อีกคำหนึ่งที่เกี่ยวข้องและน่าสนใจคือ ศาสตร์การสอนเชิงวิพากษ์ (Critical Pedagogy) จุดเน้นของศาสตร์แขนงนี้คือ การทำให้ผู้เรียนตระหนักถึงศักยภาพที่มี (Student Empowerment) รูปแบบการเรียนการสอนในชั้นเรียนที่มุ่งเน้นความเหลื่อมล้ำ ความไม่เท่าเทียม ประเด็นเหล่านี้จะต่างจากภาษาศาสตร์เชิงวิพากษ์ที่เน้นเรื่องภาษากับปัจจัยทางสังคม การเมือง วัฒนธรรม นักวิชาการที่สนใจเรื่อง ศาสตร์การสอนเชิงวิพากษ์ (Critical Pedagogy) เช่น Paulo Freire, Henry Giroux และ Peter McLaren
นักวิจัยหลัก ๆ ที่มักจะมีการอ้างอิงในงานวิจัยหรืองานเขียนเกี่ยวกับ ภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์ มีอาทิเช่น Alastair Pennycook Suresh Canagarajah และ Bonny Norton และเท่าที่ผู้เขียนทราบ ยังไม่มีงานเขียนหนังสือเกี่ยวกับภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์ที่เขียนเป็นภาษาไทยในวงการวิชาการไทยในขณะนี้ มีเพียงหนังสือภาษาไทยเกี่ยวกับวาทกรรมวิเคราะห์ (Discourse Analysis) ชื่อ “การวิเคราะห์ข้อความ” (Discourse Analysis) ของ รศ. ดร. จันทิมา อังคพณิชกิจ พิมพ์โดยสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ น่าสังเกตว่างานวิจัยด้านภาษาศาสตร์ประยุกต์เชิงวิพากษ์เป็นหัวข้อที่มีการศึกษาวิจัยอย่างมากในระยะ 20 ปีที่ผ่านมา และจะเป็นทิศทางการวิจัยทางด้านภาษาศาสตร์ประยุกต์ต่อไปในอนาคต
References:
Canagarajah, S. (2011). Critical applied linguistics. In J. Simpson (Ed.), The Routledge handbook of applied linguistics (pp. 3–20). Routledge.
Freire, P. (1998). Teachers as cultural workers: Letters to those who dare teach. Westview Press.
Giroux, H. A. (2001). Theory and resistance in education: A pedagogy for the opposition (2nd ed.). Bergin & Garvey.
McLaren, P., & Kincheloe, J. L. (Eds.). (2007). Critical pedagogy: A look at the major concepts. Routledge.
Norton, B. (2013). Identity and language learning: Extending the conversation (2nd ed.). Multilingual Matters.
Pennycook, A. (2021). Critical applied linguistics: A critical re-introduction (2nd ed.). Routledge.
จันทิมา อังคพณิชกิจ. (2562). การวิเคราะห์ข้อความ (Discourse Analysis). พิมพ์ครั้งที่ 2 แก้ไขปรับปรุง. สำนักพิมพ์แห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
บทความโดย รองศาสตราจารย์ ดร.ศักดิ์สิทธิ์ แสงบุญ
อาจารย์พิเศษระดับบัณฑิตศึกษาของสถาบันภาษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์